आम्ही मुंबईचे मूळ भूमिपुत्र

मुंबईच्या उंच इमारती उभ्या राहण्यापूर्वीपासून आमचे वाडवडील या जंगलात राहत आले आहेत. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान आणि आरेचे जंगल हे आमच्यासाठी केवळ झाडे नाहीत, तर ते आमचे घर आहे. आम्ही या जंगलाचे शत्रू नाही, तर त्याचे रक्षण करणारे 'राखणदार' आहोत. आज शहर वाढत असताना आम्हाला आमच्याच जमिनीवरून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न होत आहे, पण आमचा लढा आमच्या हक्कासाठी आणि या निसर्गासाठी कायम आहे.

आमचे पाडे आणि आमच्या शेतीची जमीन ही मुंबईतील विस्तीर्ण वनक्षेत्रात असून, त्या भूमीवर आमचा परंपरागत आणि हक्काचा अधिकार आहे. आम्हाला इथून विस्थापित करून केवळ ९० एकरच्या एका छोट्या कोपऱ्यात, सिमेंटच्या खोल्यांमध्ये बंद करण्याचे कारस्थान सुरू आहे. आमचे जीवन या उघड्या मातीत आणि जंगलात आहे, त्यामुळे सिमेंटच्या भिंती आमच्या जगण्याचा आधार हिरावून घेतील, हेच वास्तव आम्ही जगासमोर मांडत आहोत.

आमची जमीन आणि आमचा वारसा

आमच्याबद्दल

आज मुंबई एक मोठे महानगर झाले असले तरी आम्ही शहराच्या मध्यभागी राहूनही आमची पारंपरिक जीवनशैली जपून ठेवली आहे. आमच्या पाड्यांमध्ये आजही एकत्र कुटुंबपद्धती, परस्पर सहकार्य आणि सामूहिक जीवन जगण्याची परंपरा टिकून आहे. पाड्यातील प्रत्येक आदिवासी व्यक्ती हा केवळ शेजारी नसून आमच्या विस्तारित कुटुंबाचा एक भाग आहे.

आदिवासी: निसर्गाचे लेक हीच आमची जन्मभूमी – हीच आमची कर्मभूमी

(About Adivasi Community)

आम्ही अनेक पिढ्यांपासून मुंबईच्या या भूमीत राहतो. जेव्हा मुंबई महानगरपालिका (BMC) किंवा वन विभागाची स्थापना देखील झाली नव्हती, तेव्हापासून आम्ही या भागातील मूळ रहिवासी आहोत. आम्ही ठाकूर, कोकणा, वारली आणि कातकरी या आदिवासी जमातींचे लोक आहोत. आमचा जन्म या पवित्र मातीत झाला आणि आमची संस्कृती, परंपरा आणि जीवनपद्धती निसर्गाच्या सान्निध्यात फुलली आहे.

मुंबईच्या जंगल परिसरात आज सुमारे २२० हून अधिक छोटे-मोठे आदिवासी पाडे आहेत. आमची घरे साधी, मातीची आणि कौलारू असून ती या जंगलाच्या वातावरणाशी सुसंगत आहेत. आम्ही निसर्गाच्या चक्रानुसार जगतो—पाऊस, शेती, जंगल आणि ऋतू यांशी आमचे जीवन घट्ट जोडलेले आहे.

आमचे सण, उत्सव आणि परंपरा या सर्व निसर्गाला अर्पण केलेल्या आहेत. जंगल, जल आणि जमीन यांना आम्ही देवतासमान मानतो आणि त्यांचे जतन करणे ही आमची जबाबदारी समजतो. म्हणूनच आम्ही या भूमीवर ‘अतिक्रमणकार’ नाही, तर या जंगलाचे खरे वारसदार आणि राखणदार आहोत.

आमचा संघर्ष

आम्हाला पुनर्वसनाच्या नावाखाली उंच इमारतींमध्ये पाठवण्याच्या नोटिसा दिल्या जातात. पण विचार करा, जो माणूस आयुष्यभर शेती करतो, ज्याची गुरे आणि कोंबड्या जंगलात फिरतात, तो इमारतीच्या १० व्या मजल्यावर कसा जगणार? आमची शेती गेली, आमचा परिसर गेला तर आमची ओळखच मिटून जाईल. म्हणूनच, आम्हाला पुनर्वसन नको, तर आमच्या पाड्यांचा विकास हवा आहे.

शासनाकडे आम्ही वन हक्क कायदा २००६ नुसार मूलभूत सोयीसुविधांसह हक्क मागितले, पण शासन म्हणते “जंगल सोडा आणि सुविधा घ्या.” हा कसला न्याय? इतर शासकीय प्रकल्पांसाठी वनजमीन खुली केली जाते, मग आदिवासींना मूलभूत सुविधा का नाकारल्या जातात? वन हक्क कायद्यानुसार वनपट्टे देण्याची तरतूद आहे, आणि आम्ही फक्त आमचे कायदेशीर हक्क मागत आहोत.

आमच्या हक्काची लढाई

(The Issue / Land Rights)

खूप वर्षांपूर्वी इंग्रजांनी कायदे करून आमच्याकडून आमची जंगले हिरावून घेतली आणि आम्हाला परके ठरवले. दुर्दैवाने आजही तीच परिस्थिती आहे. सरकारी अधिकारी आम्हाला आमच्या जमिनीवरून हटवून तिथे पर्यटनाची ठिकाणे किंवा मोठे प्रकल्प उभे करू पाहत आहेत. पण ही जमीन आमच्या पूर्वजांची आहे आणि ती टिकवणे हेच आमचे मुख्य ध्येय आहे.

पुनर्वसन की आमचा अंत?

निसर्ग हाच आमचा देव आणि हे जंगल आमचे मंदिर.

आदिवासी संस्कृती

(Culture & Traditions)

आमच्यासाठी देव मंदिरात नाही, तर निसर्गात राहतो. आम्ही वाघोबाची पूजा करतो कारण तो जंगलाचा रक्षक आहे. आम्ही हिरवा देव आणि कणसरी मातेला पुजतो कारण त्यांच्यामुळेच आम्हाला अन्न मिळते. निसर्गाचा आदर करणे हीच आमची संस्कृती आहे. आम्ही कधीही हव्यासापोटी झाड तोडत नाही, कारण आम्हाला माहित आहे की निसर्ग वाचला तरच आम्ही वाचू.

आमच्या भिंतींवरची वारली चित्रे म्हणजे आमचा इतिहास आहे. तारपा नृत्याच्या तालावर आम्ही आनंदाने एकत्र येतो. ही कला आम्हाला आमच्या पूर्वजांकडून मिळाली आहे. आमची संस्कृती ही या जंगलातील पाड्यांची खरी श्रीमंती आहे, जी टिकवणे ही केवळ आमची जबाबदारी आहे.

आम्ही प्रकृती पूजक – निसर्ग आमचे दैवत आणि जंगल आमचे मंदिर

जंगल आणि पर्यावरण

(Forest & Ecology)

जंगल हे केवळ राहण्याचे किंवा उपजीविकेचे साधन नाही, तर ते एक पवित्र मंदिर आहे. त्यात आमचे देव वाघोबा, कंसरी माता, हिरवा देव, पालवे देव, नागदेव आणि इतर वनदेवता वास करतात. म्हणूनच जंगलाला हानी पोहोचेल असे काम आदिवासी कधीच करत नाहीत. तो जंगलातून फक्त आपल्या जगण्यासाठी जितके आवश्यक आहे तितकेच घेतो.

जंगल हे आदिवासींसाठी एक औषधालयही आहे. एखादा आजार किंवा दुखापत झाली तर उपचारासाठी लागणाऱ्या औषधी वनस्पती जंगलातूनच मिळतात. त्यामुळे जंगल हे आमच्या आरोग्याचे, संस्कृतीचे आणि अस्तित्वाचे आधार आहे. बिबट्या किंवा इतर वन्य प्राणी आमच्यासाठी भीतीचे कारण नाहीत; ते आमचे शेजारी आहेत. आम्ही त्यांच्यासोबत राहायला शिकलो आहोत. वन्यजीवांचे रक्षण कसे करावे हे आम्हाला वेगळे शिकवण्याची गरज नाही—ते आमच्या संस्कृतीत आणि जीवनपद्धतीत आहे.

आदिवासी समाज नेहमीच जंगल आणि वन्यजीव यांच्यात एक नैसर्गिक सीमा जपत आला आहे. गावकरी जेव्हा जंगलाची पूजा करतात, तेव्हा माणसांनी वापरायचे जंगल आणि वन्यजीवांसाठी राखून ठेवलेले जंगल यांच्यात स्पष्ट मर्यादा मानली जाते. त्या सीमेत आदिवासी कधीही हस्तक्षेप करत नाही.

स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचा प्रयत्न.

आमचे काम आणि प्रकल्प

(Our Work & Projects)

आम्ही आदिवासी समाज अनेक पिढ्यांपासून जल, जंगल आणि जमिनीशी नाते जोडून जगत आलो आहोत आणि आमचे जंगल, जमीन, शेती-वाडी, लोक आणि संस्कृती सुरक्षित ठेवण्याचा सामूहिक प्रयत्न करत आहोत. आमचे उद्दिष्ट केवळ मदतीवर अवलंबून राहणे नाही, तर एकत्र येऊन आदिवासींच्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करणे, समाजात जागरूकता निर्माण करणे आणि लोकांना मानसिक, सामाजिक व आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवणे आहे.

सेंद्रिय शेती आणि खत निर्मिती

सेंद्रिय शेती, मत्स्यपालन आणि नैसर्गिक शेती पद्धती विकसित करून पालापाचोळा व सेंद्रिय कचऱ्यापासून खत आणि बायो-एंझाइम तयार करण्याचे उपक्रम सुरू करण्याचा आमचा विचार आहे.

लघु वनोपज आणि मूल्यवर्धन

बांबू, रानभाज्या, औषधी वनस्पती आणि फळांवर आधारित प्रक्रिया उद्योग उभारून स्वयंरोजगार व रोजगाराच्या नव्या हस्तकला, खाद्यपदार्थ आणि इतर स्थानिक उत्पादने तयार करण्याची संधी निर्माण करणे.

सौर ऊर्जा आणि सुरक्षितता

पाड्यांमध्ये सौर पथदिवे आणि लघु सौर ऊर्जा प्रकल्प उभारून रात्रीची सुरक्षितता अधिक प्रभावीपणे वाढवणे तसेच तरुणांना प्रगत सौर तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देऊन स्थानिक शाश्वत रोजगार निर्माण करणे.

पाणी व्यवस्थापन आणि शेती

छोटे तलाव, पाणीसाठा आणि जलसंधारण प्रकल्प उभारून पाड्यांमध्ये पिण्याच्या व शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता मोठ्या प्रमाणात वाढवणे आणि स्थानिक शेतीसाठी वर्षभर स्थिर पाणीपुरवठा निर्माण करणे.

शिक्षण आणि सांस्कृतिक जतन

मुलांना शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देताना त्यांना आदिवासी संस्कृती, परंपरा आणि निसर्गाशी असलेले नाते जपण्याची जाणीव निर्माण करणे. करण्याचे उपक्रम सुरू करण्याचा आमचा विचार आहे.

वन हक्क समिती कार्यालय (FRC)

प्रत्येक पाड्यात सुसज्ज FRC कार्यालय उभारून जमिनीचे नकाशे, कायद्याची सविस्तर माहिती आणि ग्रामसभेचे महत्त्वाचे दस्तऐवज सुरक्षित व व्यवस्थित ठेवण्याची कायमस्वरूपी मजबूत व्यवस्था निर्माण करणे.

समाज मंदिर आणि सांस्कृतिक केंद्र

पाड्यांमध्ये समाज मंदिर उभारून वारली चित्रकला, पारंपरिक संगीत आणि इतर लोककला सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे जतन व व्यापक प्रसार करण्यासाठी एक सुसज्ज सामुदायिक सांस्कृतिक केंद्र तयार करणे.

वृक्षारोपण आणि पर्यावरण संवर्धन

वृक्षारोपणासोबत झाडांची नियमित जपणूक आणि योग्य देखभाल करण्याचे उपक्रम राबवून पर्यावरण संवर्धनाला अधिक चालना देणे आणि स्थानिक लोकांसाठी कौशल्याधारित रोजगार निर्माण करणे.

ग्रामसभा

“ जंगलात पिढ्यान्-पिढ्या राहणाऱ्या आदिवासी समुदायांना त्या जंगलात राहण्याचा, शेती करण्याचा आणि जंगलाशी संबंधित संसाधनांचा वापर करण्याचा अधिकार आहे.”

आमची स्वतःची लोकशाही – आदिवासी ग्रामसभा

(Gram Sabha & FRC)

मुंबईतील संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान परिसरात आणि आसपासच्या जंगल भागात आजही अनेक आदिवासी पाडे अस्तित्वात आहेत. या पाड्यांमध्ये राहणारे आदिवासी लोक आपल्या पारंपरिक पद्धतीने ग्रामसभा चालवतात, जी आमच्या लोकशाहीची खरी पायाभरणी आहे. प्रत्येक पाड्यावर ग्रामसभा ही सर्वोच्च निर्णय घेणारी संस्था आहे. ग्रामसभेत पाड्यातील सर्व प्रौढ स्त्री-पुरुष सहभागी होतात आणि पाड्याशी संबंधित सर्व महत्त्वाचे निर्णय एकत्र बसून, सामूहिक चर्चेतून घेतले जातात.

आमच्या जंगल, जमीन, पाणी आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीबाबत कोणताही निर्णय घ्यायचा असेल, तर ग्रामसभेची संमती घेणे कायद्याने आवश्यक आहे.

वन हक्क कायदा, २००६ स्पष्टपणे सांगतो की:

म्हणूनच आम्ही आमच्या ग्रामसभांच्या माध्यमातून आमची जमीन, संस्कृती आणि आमचे अस्तित्व जपण्याचा प्रयत्न करत आहोत.

आमची वन हक्क समिती

(Forest Rights Committee)

प्रत्येक आदिवासी पाड्यावर ग्रामसभेच्या अंतर्गत एक वन हक्क समिती (Forest Rights Committee / वन हक्क समिति / वन हक्क समिती) स्थापन करण्यात आलेली आहे. ही समिती आदिवासींचे कायदेशीर हक्क सिद्ध करण्यासाठी आणि त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी सातत्याने काम करत आहे.

वन हक्क समितीची प्रमुख कामे पुढीलप्रमाणे आहेत:

✦ पाड्यातील कुटुंबांची माहिती आणि इतिहास नोंदवणे.

✦ जुनी कागदपत्रे, पुरावे आणि साक्षी गोळा करणे.

✦ जमिनीचे नकाशे तयार करणे.

✦ पिढ्यान्-पिढ्या वास्तव्यास असल्याचे पुरावे जमा करणे.

✦ वैयक्तिक व सामूहिक वन हक्क अर्ज तयार करणे.

✦ सरकारी कार्यालयांशी पाठपुरावा करणे.

✦ आदिवासींना त्यांच्या कायदेशीर हक्कांची माहिती देणे.

हे काम खूप कठीण, वेळखाऊ आणि जबाबदारीचे आहे. पण आमच्या हक्कांसाठी आणि आमच्या पुढील पिढ्यांच्या भविष्यासाठी ते करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

आदिवासींचे वनहक्क आणि घटनात्मक संरक्षण

रूढी व प्रथा हे आदिवासींचे संविधान आहे.

आदिवासी समाजाचे हक्क केवळ सामाजिक परंपरांवर आधारित नाहीत, तर ते भारतीय संविधान आणि विविध कायद्यांद्वारे संरक्षित आहेत. भारताच्या संविधानाने आदिवासी समाजाचे जीवन, संस्कृती, जमीन आणि पारंपरिक व्यवस्था जपण्यासाठी विशेष संरक्षण दिले आहे. अनुच्छेद २४४(१) अंतर्गत आदिवासी क्षेत्रांच्या प्रशासनासाठी विशेष व्यवस्था करण्यात आली आहे. या तरतुदीमुळे आदिवासी समाजाचे भू-अधिकार, सांस्कृतिक परंपरा आणि स्थानिक स्वशासन यांचे संरक्षण होते.

त्याचप्रमाणे अनुच्छेद १३ नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करतो. या अनुच्छेदानुसार कोणताही कायदा असा असू शकत नाही जो नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांचे उल्लंघन करेल. अनुच्छेद १३(३)(क) नुसार आदिवासी समाजाच्या रूढी, परंपरा आणि सामाजिक प्रथा यांना देखील कायदेशीर मान्यता आहे. त्यामुळे आदिवासी ग्रामसभा, सामूहिक निर्णय प्रक्रिया आणि पारंपरिक व्यवस्था या आमच्या जीवन व्यवस्थेचा आणि न्याय व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

वन हक्क कायदा, २००६

या कायद्याअंतर्गत आदिवासी समाजाला पुढील महत्त्वाचे अधिकार दिले गेले आहेत:

✦ जंगलात वास्तव्य करण्याचा अधिकार

✦ जंगलातील जमिनीवर शेती करण्याचा अधिकार

✦ वैयक्तिक आणि सामूहिक वन हक्क

✦ जंगलातील लाकूड, फळे, औषधी वनस्पती, मध, बांबू यांसारख्या संसाधनांचा पारंपरिक वापर करण्याचा अधिकार

✦ ग्रामसभेला जंगल व्यवस्थापन आणि संरक्षणाचा अधिकार

जंगलात राहण्याचा आणि जगण्याचा कायदेशीर अधिकार

अनुसूचित जमाती आणि इतर पारंपरिक वनवासी (वन हक्कांची मान्यता) अधिनियम, २००६, ज्याला वन हक्क कायदा (Forest Rights Act – FRA) म्हटले जाते, आदिवासी समाजासाठी महत्त्वाचा कायदा आहे. या कायद्याचा मुख्य उद्देश म्हणजे पिढ्यान्-पिढ्या जंगलात आदिवासी आणि पारंपरिक वनवासीयांच्या हक्कांना कायदेशीर मान्यता देणे.

या कायद्यानुसार ग्रामसभा जंगलाशी संबंधित निर्णय घेणारी स्थानिक संस्था मानली जाते. त्यामुळे जंगल आणि आदिवासी समाजातील नाते व पर्यावरण संरक्षण राहते.

विस्थापन थांबवा!

आदिवासींचे वनहक्क आणि घटनात्मक संरक्षण जपलेच पाहिजे.

पिढ्यान्-पिढ्या राहिलेल्या जमिनीवर आमचा कायदेशीर अधिकार

मुंबईतील अनेक आदिवासी कुटुंबे पिढ्यान्-पिढ्या जंगल भागात आणि पाड्यांमध्ये वास्तव्यास आहेत. ही घरे, शेती आणि जमीन आमच्या पूर्वजांनी सांभाळलेली आणि जपलेली आहे. वन हक्क कायदा, २००६ अंतर्गत आम्हाला या जमिनीवर वैयक्तिक आणि सामूहिक वन हक्क प्राप्त आहेत. याशिवाय भारतीय संविधानातील अनुच्छेद २४४(१), अनुच्छेद १३(१) आणि अनुच्छेद १३(२) आमचे घटनात्मक अधिकार संरक्षित करतात.

हे सर्व कायद्याच्या विरोधात बेकायदेशीर आहे. आदिवासी समाजासाठी जमीन ही केवळ मालमत्ता नाही, तर ती आमची ओळख, अस्तित्व आणि पुढील पिढ्यांचे भविष्य आहे.

म्हणूनच आदिवासी कुटुंबांच्या संमतीशिवाय:

✦ कोणतेही घर पाडणे

✦ जबरदस्तीने विस्थापन करणे

✦ जमीन सरकारकडे जप्त करणे

✦ किंवा पाड्यावर कोणतीही कारवाई करणे

सहभागी व्हा!

(Volunteer & Support)

हा लढा केवळ आदिवासी समाजाचा नाही.

हा लढा मुंबईच्या जंगलांचा, पर्यावरणाचा आणि भविष्यातील पिढ्यांचा आहे. मुंबईत राहणाऱ्या प्रत्येक माणसाला स्वच्छ हवा, स्वच्छ पाणी आणि सुरक्षित पर्यावरण हवे असेल, तर हे जंगल जपणे आवश्यक आहे. आदिवासी समाज पिढ्यान्-पिढ्या या जंगलांचे संरक्षण करत आला आहे. आज या जंगलांचे आणि आमच्या अस्तित्वाचे रक्षण करण्यासाठी आम्हाला समाजातील सर्व घटकांचे सहकार्य आवश्यक आहे.

जर तुम्ही:

✦ कायद्याचे ज्ञान असलेले वकील असाल

✦ समाजासाठी काम करणारी संस्था असाल

✦ समाजासाठी काम करणारी संस्था असाल

✦ संशोधक, पत्रकार, शिक्षक किंवा सामाजिक कार्यकर्ते असाल

किंवा फक्त पर्यावरण आणि आदिवासी हक्कांसाठी उभे राहू इच्छिणारे जागरूक नागरिक असाल. तर आम्हाला तुमचे सहकार्य हवे आहे. तुमचे ज्ञान, अनुभव आणि आवाज या चळवळीला नवीन ताकद देऊ शकतात.